pianoTo English versionEnglish flag

PICTURES AT A VAN GOGH EXHIBITION

Marcel Worms piano
1.Claude Debussy (1872 - 1918) Nocturne (1892) 5'40''
2.Richard Wagner (1813-1883) Inleiding tot'Tristan und Isolde' (1854-1859) 6' (bewerking voor piano Zoltan Kocsis)
3.Franz Liszt (1811-1886) La lugubre gondola- tweede versie (1885) 8'25''
4.Emmanuel Chabrier (1841 - 1894) Uit: Pièces pittoresques (1881) 10'
  Paysage
  Idylle
5.Fré Focke (1919-1989) Le tombeau de van Gogh (1951) 10'
  1.Barques aux Saintes-Marie
  2.Iris
  3.La moisson
  4.La café de nuit
  5.Les blés verts
  6.La berceuse
  7.La cueillette des olives
  8.Le pont-Levis
  9.Les lavandières
  10.Nuit étoilée
  11.Verger
  12.L'arbre
  13.La route aux Cyprès
  14.Champ d'oliviers
  15.Tige d'amandier fleuri
  16.L'Homme à l'oreille coupée
  17.Jeune fille assise
  18.Les paveurs
  19.Paysage à Auvers
  20.Champ de blé aux corbeaux
6.Erik Satie (1866 -1925) Fantaisie-Valse (1885) 4' Valse-Ballet (1885)
7.Darius Milhaud (1892-1974) Printemps - Suite voor piano (1915-20) 10' Premier Cahier
  Modéré
  Souple
  Doucement
  Deuxième Cahier
  Doucement
  Vivement
  Calme
8.Alexander Skrjabin (1872-1915) 2 Mazurkas op.3 (1888-1890) 6'
  op.3 nr.9
  op.3 nr.7: con passione
  Selectie uit 24 Preludes op. 11
  (1888 - 1896) ca. 9'
  nr.2: Allegretto
  nr.4: Lento
  nr.5:Andante cantabile
  nr.6: Allegro
  nr.7:Allegro assai
  nr.10: Andante
  nr.8: Allegro agitato
  nr.24: Presto

PROGRAMMATOELICHTING

"Waarom ben ik zo weinig kunstzinnig dat ik altijd betreur dat de sculptuur, het schilderij niet leven.Waarom begrijp ik de musicus beter, waarom zie ik het bestaansrecht van zijn abstracties beter?"

"Wij zijn in 't laaste vierde part van een eeuw, die eindigen zal weer met een kolossale revolutie". Het zouden profetische woorden blijken te zijn die Vincent van Gogh in 1886 aan zijn broer Theo schreef: rond de eeuwwisseling vonden met name in de beeldende kunst en de muziek immers ingrijpende vernieuwingen plaats. Van Gogh zelf zou een hoofdrolspeler worden in de ontwikkelingen in de schilderkunst, die van de figuratieve voorstelling zouden leiden naar de abstracte weergave. In een aantal van de werken op deze cd, die alle op een of andere manier een verband hebben met het werk van de schilder, is de vernieuwende geest in de muziek rond de eeuwwissling sterk voelbaar. Het betreft voornamelijk werken uit de relatief korte periode waarin van Gogh als schilder aktief was (1881-1890). Daarnaast is voor een cyclus van korte stukken gekozen van de Nederlandse componist Fré Focke. Met dit werk uit 1951, dat in klankleur opvallend goed aansluit bij de Franse 19de-eeuwse stukken,waarmee het gecombineerd wordt, wil benadrukt worden, dat van Gogh ook lang na zijn dood nog kunstenaars wist te inspireren. Verder zijn de relaties van van Gogh met de belangrijke negentiende-eeuwse stromingen van het impressionisme, het expressionisme en het symbolisme in dit programma terug te vinden alsmede zijn liefde voor het Franse landschap. Aanleiding voor het samenstellen van dit programma vormden twee grote van Gogh tentoonstellingen in de National Gallery of Art in Washington (1998) en in het Los Angeles County Museum of Art in Los Angeles (1999).

De afzonderlijke werken

1.Debussy - Nocturne

Tijdens zijn verblijf in Parijs van Gogh kwam van Gogh in aanraking met het impressionisme. Als gevolg daarvan veranderde zijn kleurgebruik radikaal. Tegelijkertijd ontwikkelde zich ook het impressionisme als muzikale stroming. De voornaamste vertegenwoordiger daarvan was Claude Debussy. Deze vrij onbekende Nocturne is een van zijn vroegste pianocomposities, die desondanks al veel van de rijkdom aan kleuren en harmonieën van zijn later werken vertoont.

2.Wagner - Voorspel van 'Tristan und Isolde'

"Maar het palet van tegenwoordig is absoluut kleurig: hemelsblauw, roze, oranje, vermiljoen, hoog geel, heldergroen, helder wijnrood, violet. Maaralle kleuren opvoerende komt men opnieuw tot kalmte en harmonie. En geschiedt er iets dergelijks als met de Wagner-muziek die met een groot orkest uitgevoerd daarom niet minder intiem is." (brief aan zijn zuster Wil)

Van Gogh heeft herhaaldelijk blijk gegeven van zijn bewondering voor de muziek van Richard Wagner. In 1888 schrijft Vincents broer Theo in een brief: "Vóór hij wegging, ging ik een paar maal een Wagnerconcert met hem horen, wij vonden het beiden zeer mooi..." Waarschijnlijk sprak de dramatische en duistere kant van Wagners muziek Vincent aan - een kant die sterk voelbaar is in het beroemde voorspel van diens opera 'Tristan und Isolde'. In dit voorspel wordt overigens voor het eerst een akkoord gebruikt dat niet langer eenduidig te verklaren valt binnen het begrippenkader van de klassieke harmonieleer.

3. Liszt - La lugubre gondola

In zijn laatste levensjaren leed van Gogh aan een vorm van epilepsie die ook tot psychische problemen leidde. De late werken van Franz Liszt drukken iets uit van de angst die de schilder moet hebben gevoeld en die hij in zijn werk tot uitdrukking bracht. Een andere reden om dit sobere werk op het programma te zetten is het feit dat Liszt hier de tonaliteit, het werken met een vast tooncentrum, goeddeels loslaat. Dit is te vergelijken met het gebruik van abstracte elementen door van Gogh in diens late werk. De overeenkomst tussen de overgang van figuratieve naar abstracte schilderkunst enerzijds en de geleidelijke overgang van tonaal bepaalde naar atonale muziek is al vaak opgemerkt door musicologen en kunsthistorici. Het stuk onstond naar aanleiding van een droom die Liszt had, waarin hij de doodskist van zijn schoonzoon Wagner in een zwarte gondel over een van de kanalen van Venetië zag langsvaren.

4.Chabrier - Pièces pittoresques

Aan het begin van zijn carrière als schilder stond van Gogh sterk onder de invloed van de Franse landschapsschilder Millet. In de verfijnde 'pièces pittoresques' van Emanuel Chabrier is het Franse landschap alom tegenwoordig. Deze muziek wijst al vooruit naar het impressionisme en componisten als Debussy, Poulenc en Ravel zijn onbetwistbaar door Chabrier beïnvloed. Een opvallende overeenkomst tussen van Gogh en Chabrier is overigens het feit dat beide kunstenaars pas op latere leeftijd van hun artistieke roeping hun beroep maakten.

5.Focke - Le tombeau de van Gogh

In deze serie korte stukken van de Nederlandse componist Fré Focke worden twintig schilderijen van van Gogh op compacte en expressieve wijze muzikaal verbeeld. De cyclus verklankt meesterwerken als 'Iris', 'L'Homme à l'oreille coupée' en 'Champ de blé aux corbeaux'.

6.Satie - Valse - Ballet / Fantaisie - Valse

Tijdens zijn verblijf in Parijs in 1887 frekwenteerde Vincent samen met Theo de café's van de Boulevard de Clichy, in het bijzonder het 'Café du tambourin', waar hij Agostina Segatori portretteerde: de eigenaresse van het café en waarschijnlijk gedurende korte tijd zijn minnares. In dezelfde periode werkte Erik Satie als pianist in de café's van Montmartre. Deze twee walsen zijn, voorzover bekend, Satie's vroegste composities. Ze zijn geschreven in 1885 en werden twee jaar later gepubliceerd.

7.Milhaud - Printemps

De Franse componist Darius Milhaud bracht zijn jeugd door in de Provence, de streek in Zuid-Frankrijk waar van Gogh een groot gedeelte van zijn latere werk schilderde. Milhaud heeft bij herhaling verklaard dat de intense, felle kleuren van het mediterrane landschap zijn muzikale taal en met name het harmonische aspect daarvan diepgaand beïnvloed hebben. Zijn Suite 'Printemps' vormt daar een duidelijke illustratie van.

8.Skrjabin - Mazurka's op.3 / Preludes op.11

Van Gogh werd beïnvloed door het Franse impressionisme maar zijn late werk vertoont ook expressionistische elementen. De hypersensitieve, nerveuze en zeer persoonlijk atmosfeer van het expressionisme is ook aanwezig in de muziek van de Russische componist Alexander Skrjabin. Skrjabin was een aanhanger van de theosofie en zijn muziek drukt een sterk religieus gevoel uit. Wellicht hangt van Goghs expressionistische kant samen met zijn achtergrond als theologiestudent en predikant. Skrjabin wordt ook beschouwd als de belangrijkste vertegenwoordiger van het symbolisme in de muziek. Hoewel het esoterische element dat deze stroming karakteriseert in van Goghs werk minder prominent aanwezig is dan in dat van zijn tijdgenoten als Odilon Redon kunnen veel details in zijn late werken symbolistisch geïnterpreteerd worden. In het werk van beide kunstenaars spelen ook de zon en het licht als symbool van het hogere en het goddelijke een voorname rol. Skrjabin had een zeer exact idee over de relatie tussen klanken en kleuren in muziek. Van Gogh begon ooit met pianolessen. Zijn leraar staakte zijn lessen echter : hij meende dat van Gogh gestoord was omdat deze relaties ontdekte tussen muzieknoten en kleuren...