pianoTo English versionEnglish flag

MONDRIAAN EN DE MUZIEK VAN ZIJN TIJD

Marcel Worms - piano

1.Percy Grainger (1882 - 1961) - In Dahomey (1903/09) 6'
2.Alexandre Tansman (1896- 1987) - Sonatine transatlantique 10'
1.Fox-Trot 2.Blues and Spiritual 3.Charleston
3.Theo Loevendie (1930) - Red, Yellow and Blue (1995) 1'30'' (voor Marcel Worms)
3.George Antheil (1900-1959) - Jazz Sonata (1922) 2'30''
4.Sumire Nukina (1948) - Uit: Boomserie (1994) 10'
-Boom nr. 1
-De rode boom
-De grijze boom
-De bloeiende appelboom
5.David Little (1952) - Pictures at a Mondrian Exhibition (selectie) 10' o.a. Victory Boogie-Woogie
6.Anton Webern (1883-1945) - Variationen op.27 6'
7.Erwin Schulhoff (1894-1942) - Suite Dansante en Jazz (1931) 10'
-Stomp
-Strait
-Waltz
-Tango
-Slow
-Fox-Trot

PAUZE

8. Igor Strawinsky (1882-1971) - Tango (1940) 3'30''
9. Jimmy Yancy (1898 - 1951) - State Street Special (1939) 3'
10. Made Lux Lewis (1905 - 1964) - Bear Cat Crawl (1941) 2'
11.Morton Gould (1913) - Boogie-Woogie Etude (1943) 3'
12. Alexander Scriabin (1872-1915) - 2 Poèmes op.69 (1913) 4'
13.Willem Breuker (1944) - Underberg (1994) (voor Marcel Worms) 6'
-Het is alles één grote eenheid, Bert
-Het is zoals het is
-Piet (1872-1944)
14.George Gershwin (1898-1937) - An American in Paris (1928) 17' (Transscriptievoor piano solo door William Daly)

PROGRAMMATOELICHTING BIJ HET CONCERT 'MONDRIAAN EN DE MUZIEK VAN ZIJN TIJD'

Dit programma - samengesteld naar aanleiding van de 50ste sterfdag van de schilder Piet Mondriaan- is gewijd aan de relatie tussen Mondriaan en de muziek van zijn tijd. Het is bekend, dat Mondriaan een groot jazz-en dansliefhebber was en in de jazzmuziek elementen bespeurde, die in zijn utopische toekomstverwachting pasten. Mondriaan bepleitte een synthese van jazz en een nieuwe klassieke stijl. Op het programma staan dan ook verschillende werken, die zich op het grensvlak bevinden van de jazz en het modern-klassieke idioom. Daarnaast wordt ook een aantal originele jazzwerken uitgevoerd, een aantal werken, die anderszins een relatie met Mondriaan vertonen en werken van de Nederlandse componisten Willem Breuker, Theo Loevendie en David Little, die speciaal voor dit programma geschreven zijn.

De afzonderlijke werken

Percy Grainger - In Dahomey

De rage van de Ragtime, die in het begin van deze eeuw in Europa heerste, heeft ook Mondriaan niet onberoerd gelaten. Hij zal op deze muziek zeker gedanst hebben op de dansfeesten in het vermaarde kunstenaarscafé Hamdorf in het Nederlandse dorpje Laren, waar hij enige jaren gewoond en gewerkt heeft. Het bijzondere van de concert rag 'In Dahomey' van de Australische componist Percy Grainger (die later Amerikaans staatsburger werd) is dat het waarschijnlijk het oudste voorbeeld is van een werk waarin een klassiek componist de jazz als inspiratiebron heeft gebruikt. In dit geval was die bron o.a. een jazz fox-trot van Arthur Pryor uit 1899 (A Coon Band Contest). Verder is Grainger beinvloed door een Negro Musical Comedy uit 1903 (In Dahomey) en een tentoonstelling in Londen in 1909 waarin een reconstructie was te zien van een dorpje in de (toentertijd) Franse kolonie Dahomey.
Alexandre Tansman - Sonatine Transatlantique -De Poolse componist Alexandre Tansman woonde in de twintiger jaren in Parijs. Evenals Mondriaan raakte hij in de ban van de jazzmuziek. De Sonatine transatlantique is daar een resultaat van. De Sonatine bevat twee van Mondriaans favoriete dansen: de Foxtrot en de Charleston. In 1920 gaf hij één van zijn abstracte schilderijen de titel 'Foxtrot' en hij roemde de manier, waarop Josephine Baker de Charleston danste.

Theo Loevendie - Red, Yellow and Blue

In dit korte werk probeert Theo Loevendie, één van de meest vooraanstaand Nederlandse componisten, met een minimum aan muzikaal materiaal een maximaal effect te bereiken. Mondriaan streefde dit ideaal in zijn abstracte werk eveneens na en het is dan ook het abstracte werk van de schilder, dat de componist tot het stuk geinspireerd heeft. Opvallend zijn de steeds terugkerende harmoniën en de overwegend zeer zachte dynamiek. Kleine veranderingen in ritmiek, dynamiek en harmonie hebben daardoor al een sterk effect.

Georges Antheil - Jazzsonata

De muziek van George Antheil vertoont verwantschap met die van de Italiaanse futuristen. Mondriaan heeft de muziek van de Italiaanse futuristische componisten in 1921 in Parijs gehoord en kende hen een groot belang voor de toekomst toe. Antheil (die Mondriaan ook heeft ontmoet) is enige tijd lid geweest van de Stijl, de beweging, waar Mondriaan een van de hoofdfiguren van was. De Jazz Sonata -waarvan de première voor een groot schandaal zorgde- is een kort eendelig werk en geeft een goed beeld van de machinale stijl van de componist.

Sumire Nukina - Boomserie Mondriaan (1994)

De componiste Sumire Nukina (Nederlandse moeder en Japanse vader) was aanvankelijk werkzaam als improviserend musicus. Zij studeerde compositie aan het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam bij Nico Langenhuijsen, Misha Mengelberg en Daan Manneke. Onlangs werd tijdens de Mondriaantentoonstelling in het Gemeentemuseum in den Haag een avondvullend programma met werk van haar uitgevoerd . In haar Boomserie is het proces van geleidelijke abstractie in Mondriaans weergave van een boom muzikaal verbeeld. Van Boom I, de haastige schets van een kale boom, bewogen door de wind, voert het werk ons naar de ingehouden dramatische Rode Boom. Bij de Blauwe Boom wordt de sfeer minder dramatisch en het ritme hoekiger en duidelijker. Boom II roept een sfeer van bevroren beweging op. In dit deel ligt de voorbereiding voor de kubistische bomen maar nog is de beweging vloeiend. De laatste twee, kubistisch geschilderde bomen ademen een opgetogen sfeer uit: de bomen zijn als zodanig niet meer herkenbaar, maar beweging en kleuren duiden op bloeiende takken en lente.

Anton Webern - Variaties op.27

Karakteristiek voor dit werk is het belang van de spanningsgraad en de expressieve kwaliteit van de enkele tonen. Deze grootheden zou men kunnen vergelijken met het belang van een enkele lijn, vlak of kleur bij Mondriaan. Webern begon als laat-romantisch componist en zijn ontwikkeling naar een sobere, atonale stijl zou men kunnen vergelijken met die van Mondriaan van figuratief naar abstract. Erwin Schulhoff - Suite dansante en Jazz De Tsjechische componist Erwin Schulhoff was één van de eerste componisten in Midden-Europa, die jazz in zijn muziek verwerkte. Schulhoff had een levendige belangstelling voor beeldsende kunst en had in dat verband, evenals Mondriaan, contacten met het Bauhaus. In zijn Suite dansante en Jazz gebruikt Schulhoff dansvormen als de Fox-Trot en de Tango -beiden geliefde dansen van Mondriaan.

Strawinsky - Tango (1940)

Strawinsky's Tango is niet een Tango, maar dè Tango. Strawinky's neiging om het algemene van een muziekvorm te benadrukken en het banale of toevallige element uit te sluiten vertoont een gelijkenis met Mondriaans zoeken naar abstractie. Zoals Strawinsky de Tango - nog een favoriete dans van Mondriaan- probeert te componeren, zo zoekt Mondriaan naar een weergave van de boom.

Jimmy Yancey - State Street Special
Meade Lux Lewis - Bear Cat Crawl

Mondriaan was een liefhebber van de Boogie-Woogie. In schilderijen als de Broadway Boogie-Woogie kan ook iets van dat ostinato-ritme waargenomen worden. Mondriaan beschouwde de Boogie-Woogie als 'muziek bevrijd van vorm en melodie', al was de Boogie-Woogie stijl wel degelijk aan een vorm gebonden. Pianist Jimmy Yancey heeft een sobere evenwichtige stijl en onderscheidt zich daarmee van de meer virtuoze en op effect gerichte stijl van veel van zijn collega-Boogie-Woogie-pianisten zoals Meade Lux Lewis.

Morton Gould - Boogie-Woogie-Etude

De Boogie-Woogie Etude van pianist, componist en dirigent Morton Gould dateert uit 1943 en is daarmee twee jaar jonger dan Mondriaans Broadway Boogie-Woogie. Het ritme van dit schilderij lijkt zijn muzikale equivalent te vinden in dit werk van Gould.

Scriabin - 2 Poèmes op.69

Componist Alexander Scriabin en Mondriaan waren beiden overtuigd theosoof- Zij zoeken beiden naar nieuwe vormen om een utopisch ideaal uit te drukken. In Scriabins muziek hoort men het streven zich van zwaartekracht en materie te bevrijden en tot een diepe sprituele concentratie te komen - een sfeer, die Mondriaans abstracte schilderijen eveneens uitademen.

Willem Breuker - Underberg (1994)

Het centrale thema in Willem Breukers Underberg -op verzoek van en voor Marcel Worms gecomponeerd is de rechtlijnigheid, de bezetenheid van een idee, die zo kenmerkend voor Mondriaan waren. Een bezeten toccata wordt gevolgd door een bluesy middendeel, dat Mondriaans hoekige dansbewegingen uitbeeldt. De finale is wederom een weergave van de onverzettelijke persoonlijkheid van de schilder. De titel van het werk verwijst naar de gelijknamige kruidenlikeur: tijdens een telefoongesprek met ondergetekende viel des componisten oog op een dergelijk flesje, waarop een zwart danspaar zichtbaar was - wellicht dansten zij de Mondriaan zo dierbare Charleston.

George Gershwin - An American in Paris

Mondriaans periode in Parijs en zijn fascinatie voor de verkeersdrukte van New-York (te zien in zijn Amerikaanse schilderijen) vormen de reden om Gershwins An American in Paris te programmeren, waarin de componist zijn indrukken van Parijs en het verkeer aldaar (inclusief toeterende taxi's) weergeeft.